Miss Phathupats

[Renato B. Alzadon]

Y' Miss Phathupats

Juan Crisostomo Soto

Y' Miss Yeyeng metung yang dalagang mipnung colorete lupa.
Ngara qng ding pengari na bait la qng metung nang suluc ning
Capampangan, at qng pelalu nang malating balen niti. Uli na nita
y' Miss Yeyeng Filipina ya manibat qng bitis angga qng buntuc, at
angga na ing sicoti nang buac Capampangan naman.
Ing bie ra deti, anti ning maluca mu, lasa mamagtinda mu; at
i' Miss Yeyeng marajil de canung acaquit mamuntuc guinatan o
caya bichu-bichung pagtinda nang pupuntucan at lalacad nung
nu carin ing sugalan. Angga ngeni ala pang sucat panibayuan
qng bie nang Miss.

Mipayapa ing revolucion. Ing gobierno militar Americano
mibuclat yang escuelas at memili yang mapilan caring sundalus
a turu careti. Anti ning i' Miss Yeyeng, Yeyeng ya pa canita, ala ya
pang Miss, atin yang aca-"suqui" careting sundalus o caring
maestrong sundalus. Pigpilita' niti ing papagarala' ne qng
escuelang nung nu ya tuturu, balang micaintindi; uling ngening
misabi la ing sundalus mag-Ingles ya at i' Yeyeng Capampangan
neman inia pin pigimbuta' nang matalic ing magaral niti.
Mapilan mung bulan, i' Miss Yeyeng sasabi neng Ingles; at
caras ning ualung bulan a tapat, qng capamilata' na ning maestrong
sundalus pepatad de qng metung a balen, mig-mestra ya carin.
Iniang cari' ne tuturu, sabian pa casi ing pamamaliquid ding
memalen caya uling acaquit deng biasa ya mong Ingles carela.
Macanian lalabas ing panaun: i' Miss Yeyeng bitasang e ne
sasabing Capampangan, uling ngana acalingua' na na. At ing
Capampangan canu masias at masasaclit ya dila, inia capilan man
e ya mitulid at balid ya caniti.

Detang culam a macaquilala caya, ngening daramdaman da iti,
agad da neng picalbitan. Inalilan de laguiung melaus, at ing
pemalaguiu ra ining matni at masalingasang a "Miss Phathupats,"
laguiung menibat qng tinauac nang malapad a pilit nang upitan
qng corcheng misnang catalic a bibili na, inia pin ala yang
quealiuan qng patupat o suman bulagtang matalic a bidbid.
Manibat na canita iting laguiu mipalacad caya, at acalinguan
dang melaus ing Yeyeng a malambut nang palayo. Ing Miss
Phathupats ya ing mipalacad.

Macanian e melambat mibait ya "Ing Emangabiran," pajayagan
Capampangan Baculud. Qng metung a fiesta o velada qng balen
X a nung nu ya mitagun i' Miss Phathupats babasan de iti. Linapit
ya i' Miss, at iniang aquit na ing Capampangan ya, sinibi yang
baguia, piling ne ing buntuc na, at ngana:
"Mi no entiende el Pampango."
"Mi no entiende ese Castellano, Miss," ngana naman ning
metung a pusacal. Pequiapusa' ne tonu.
Detang pacarungut mipatiman la; dapot uling maquipegaralan
la, agad dang linili't e pepajalata qng malagung Miss. At iti aguiang
balu na ing anti reng mumulangan, sinulung na rin, at ngana:
"Qng camatutuanan, tutu cung pagcasaquitan sabian ing
Capampangan, at lalu na pa nung babasan cu."
Caniting mapilan ayamanung sinabi na, linub langan ding
anggang diccionariong tinda, o ngacu uari, ing Ingles, Castila,
Tagalug a mababang pisamutsamut na. Era na tutu acauat ding
darandam, mipacaili lang masican.
Mimua ya i' Miss Phathupats, inarapa' no ring maili at ngana:
"Porque reir?"
"Porque el champurao, Miss," ngana ning minunang mequibat.
Lalung mesican ing sagacgacan detang maquirandam, at i' Miss
Phathupats mitatas ne man a vapor.
Ing metung a macarungut ngana:
"E yu pagmulalan qng ing i' Miss e ya biasang Capampangan:
muna uling malambat neng maquiutus caring sundalus a
Americano, at ing cadua, e ne Capampangan. Ing causta' na nita
ing laguiu na Miss Phathupats."
Canita memacbung. Acbung a misnang casican, mitdas ya ing
caldera nang Miss Phathupats, at quetang asbuc nang masapa,
linual ngan ing lablab ning Vesubio, o ing sablang sabing marinat
qng amanung Capampangan bigla na ngang pemisan qng asbuc
nang maguing dapug.
"Alang marine! Mapanaco! Manlalasun! Anac----!" ngana qng
mesabing amanung Capampangan.
"Aba! Capampangan ya pala!" ngara ding daramdam.
"Ua, e yu uari balu?" ngana ning metung a macaquilala quea.
"Anac neng matuang Godiung Cacbung a cabarriu cu."
Mipasagacgac lang masican ding pacayalbe. I' Miss Phathupats
mipaquiac ya caniti, at quetang pamipulis-pulis na qng lua nang
tutulu tinuqui ing macapal a blanquete. Quetang lupa na linto ing
talaga nang cule, matuling ya pa qng duat. Inia inyang aquit da
iti ding lalbe lalu lang mipacaili at ngara:
"Abah! Matuling ya pala!"
"Ua, Americana Negra ya!"
Gulisacan, pacpacan, sagacgacan ing mararandam canita. I' Miss
Phathupats e na abata. Linual yang tapa-tapisung qng dalan at
ngana:
"Mi no vuelve en esta casa."
"Adios, Miss a e biasang Capampangan!"
"Adios, Miss Alice Roosevelt!"
"Adios, Miss Phathupats!"
Macanian yang pisalusalu ra. At ing pacacalulung Yeyeng
meco yang bulung-bulung con el rabun inter pernarum . . .
Caracal da ring Miss Phathupats qng panaun ngene, e no
biasang Capampangan o picarine ra ing Capampangan uling
macasabi nong Ingles a champurao.
************ ************ ************ ************ ************

Pamanyuri king Miss Pahatuphats Nang Crisostomo Soto
Neng Renato B. Alzadon

King Miss Phatuphats, ing Malaguinung Soto lerawan ne ing metung a Capampangan a matulang ginulut king kegisnan nang salita. Cabud iti mebiasa yang bagyang mag-inglis, picarine na ne ing pangacapampangan na. Antimo ing asabi na ning sinulat, tutu la pin dacal, angga man king panaun ngeni, ding calupa nang Miss Phatuphats a e no biasang mangapampangan uling macapagsalita no mong inglis a champurao.

Capansinpansin, ken pa mung pamagat, ing pamangamit nang "Miss" ning sinulat, at ing pangaletra na ning "Phatuphats". Ken pamu ajulata ta na king ing buri nang ipawaga ning sinulat ya na pin ing pamanggamit dang banyagang salita ding aliwa at pamisacwil da king salitang sisuan king indung ibatan.

Inyang sabian nang Miss Phatuphats king magcasakit neng maniabi, lalu na pa ing mamasang capampangan, balamu ginamit yang salit-salit a salita. Atin nang ditac a inglis, ditac a tagalog, ditac a castila, a sigura ditac a capampangan king pemanyabi na. Lupang mamawig ya Y Miss Phatuphats caring aliwang daramdaman tamu ngeni. Bagya mong cabid, sasamutanan deng aliwang amanu ing sasabian da, itang balamu mo tutu nong mitatas a uri king macanian dang gagawan.

Ding makipegaralan, agpang king sinulat, mipapatiman la mu king dapat a anti caniti.

Ing Malaguinung Soto ginamit neng pecasimbulu ing coloreti. King panaun ngeni ya na pin ing macapal a mascarang cacabit da keng lupa. Dacal caring calupang capampangan king panaun ngeni ding misusulud mu na mang mascara king panugali ra at pamagsalita. Dening mapagtalipampan, pagmaragul da pa ing macapagsalita la king salitang banyaga at picacarine da pa ing pamagsalitang mapinung capampangan.

Ila man, gagawan deng picalian ing sarili da, calupa nang Miss Phatuphats.

************************************************